4 Praktyka HYGIENE TRIBUNE Polish Edition Wpływ nadwrażliwości zębiny na jakość życia zależną od stanu zdrowia jamy ustnej Katrin Bekes, Niemcy Nadwrażliwość zębiny stanowi często występujący problem kliniczny. Wielu pacjentów nie oczekuje podjęcia terapii znoszącej nadwrażliwość, ponieważ nie postrzegają jej jako poważnego problemu zdrowotnego. Znaczna część osób odczuwa tak silny dyskomfort, że nadwrażliwość utrudnia im spożywanie pokarmów, picie, zabiegi higieniczne, a czasami nawet oddychanie. Te dolegliwości mogą mieć wyraźny negatywny wpływ na jakość codziennego życia (QoL – quality of life). Niniejszy artykuł poświęcony jest pogorszeniu jakości życia zależnej od stanu zdrowia jamy ustnej u pacjentów zgłaszających się do gabinetu w celu leczenia nadwrażliwości zębiny. Lekarze dentyści są od lat uczeni, jak rozpoznawać i leczyć choroby dotykające struktur jamy ustnej, a także jak je opisywać przy użyciu wskaźników stomatologicznych. Wskaźniki te stanowią ilościową metodę pomiaru, rejestracji i analizy stanu zdrowia jamy ustnej u poszczególnych osób oraz w całych grupach ludzi. Opisują one stan pacjenta lub badanej populacji względem ocenianego parametru. Chociaż są ważne jako obiektywne mierniki stanu zdrowia, odzwierciedlają jedynie efekt procesów chorobowych. Nie pozwalają w żaden sposób wnioskować o wpływie schorzenia, szczególnie chorób dotykających jamy ustnej, na funkcjonowanie lub dobrobyt psychospołeczny chorego. Jednocześnie nie dostarczają zbyt wielu danych dotyczących wpływu choroby na codzienne życie i jego jakość. Z tych powodów w ostatnich latach rosło zainteresowanie badaniami nad jakością życia zarówno w medycynie ogólnej, jak i w stomatologii. Jakość życia definiuje się jako indywidualne postrzeganie własnej sytuacji życiowej z uwzględnieniem kultury i systemu wartości, w jakich żyje człowiek oraz jego oczekiwań, celów i obaw. Jakość życia ma różne wymiary (np. czynniki kulturowe, integracja społeczna, status socjoekonomiczny, jakość środowiska i autonomia). Jednym z aspektów jakości życia jest zdrowie. Rzeczywisty wpływ zdrowia lub choroby na jakość życia określa się mianem jakości życia zależnej od stanu zdrowia (health-related quality of life – HRQoL). Jakość życia zależna od stanu zdrowia jamy ustnej (oral health-related quality of life – OHRQoL) stanowi tę składową HRQoL, która koncentruje się na problemach dotyczących jamy ustnej i twarzoczaszki (Ryc. 1). Idea OHRQoL ułatwia badanie wpływu choroby na całościowy stan jamy ustnej, ponieważ wskaźnik ten można wykorzystywać w szerokim spektrum różnych schorzeń. OHRQoL opisuje, w jaki sposób zdrowie jamy ustnej wpływa na zdolność funkcjonowania, stan psychiczny pacjenta, czynniki socjalne i odczuwanie bólu lub dyskomfortu. Jak mierzyć jakość życia zależną od stanu zdrowia jamy ustnej? OHRQoL to wielowymiarowy miernik, którego nie można zaobserwować w sposób bezpośredni. Konieczna jest jego wizualizacja przy użyciu odpowiednich wskaźników. Aby ocenić tak złożony problem, należy zadać pacjentom odpowiednie pytania. Mogą one dotyczyć funkcji, odczuwania bólu i dyskomfortu. Niektóre pozwalają na odtworzenie samooceny i interakcji społecznych. Do najczęściej stosowanych narzędzi oceny OHRQoL należy kwestionariusz OHIP (Oral Health Impact Profile – profil wpływu zdrowia jamy ustnej). Służy on do określenia częstości i stopnia nasi- Ryc. 1: Jakość życia zależna od stanu zdrowia jamy ustnej stanowi jeden z aspektów ogólnej jakości życia. Przykładowe pytania zawarte w kwestionariuszu OHIP to: • Czy kiedykolwiek miałeś/miałaś problemy z wymową spowodowane przez zęby, jamę ustną lub protezy? świadczał danego problemu. Odpowiedzi są ułożone w skalę typu Likerta: 0 = nigdy, 1 = bardzo rzadko, 2 = czasami, 3 = dosyć często i 4 = bardzo często. Na podstawie 49 pytań, z których każde może dać 1 z 5 wartości punktowych, oblicza się łączny wskaźnik, przyjmujący wartości od 0 do 196. Stanowi on dobre odzwierciedlenie stopnia pogorszenia jakości życia zależnej od stanu zdrowia jamy ustnej. Wynik 0 oznacza brak jakichkolwiek problemów związanych ze zdrowiem. Im wyższa wartość wskaźnika, tym bardziej upośledzona jakość życia zależna od stanu zdrowia jamy ustnej. Największe pogorszenie OHRQoL wyraża wartość 196. Określa się ją mianem problematycznego wskaźnika, który oznacza częste występowanie wszystkich problemów dotyczących jamy ustnej. Opracowano tabele standardowych wartości reprezentacyjnych dla różnych populacji, na podstawie których można porównywać i analizować wartości uzyskane u własnych pacjentów. W celu umożliwienia oceny poziomu jakości życia zależnej od stanu zdrowia jamy ustnej w populacjach osób, które nie mówią po angielsku, opracowano wersje OHIP poddane adaptacji kulturowej, przetłumaczone na język chiński, holenderski, węgierski, włoski, japoński, portugalski, hiszpański i szwedzki. Potrzeba niemieckiego narzędzia do oceny OHRQoL porównywalnej z danymi międzynarodowymi doprowadziła do opracowania niemieckiej wersji kwestionariusza OHIP (OHIP-G), pozwalającej na ocenę jakości życia zależnej od stanu zdrowia jamy ustnej u pacjentów niemieckojęzycznych. OHIP-G zawiera 49 oryginalnych stwierdzeń z wersji anglojęzycznej oraz 4 dodatkowe pytania, które uznano za szczególnie istotne dla populacji niemieckiej. Kwestionarius OHIP-G można stosować u pacjentów w wieku co najmniej 16 lat. Jakość życia zależna od stanu zdrowia jamy ustnej w przypadku nadwrażliwości zębiny Nadwrażliwość zębiny stanowi powszechny problem, który jest często obserwowany w gabinetach stomatologicznych. Objawia się ostrym, krótkotrwałym bólem powstającym w obrębie odsłoniętej zębiny pod wpływem bodźców termicznych, chemicznych, dotykowych lub osmotycznych (Ryc. 2). Na podstawie stosunkowo nielicznych badań poświęconych częstości występowania nadwrażliwości zębiny można wywnioskować, że jest to problem powszechny. Częstość występowania nadwrażliwości zębiny w populacji dorosłych pacjentów z zachowanym uzębieniem wynosiła w po- Ryc. 2: Obnażona zębina przyszyjkowa wykazująca nadwrażliwość. lenia problemów ze strony jamy ustnej, wpływających na dobrostan czynnościowy i psychospołeczny. Narzędzie to opracowali Slade i Spencer w Australii w 1994 r. OHIPskłada się z 49 stwierdzeń podzielonych na 7 teoretycznych grup określonych jako ograniczenia czynnościowe, ból, dyskomfort psychiczny, upośledzenie fizyczne, upośledzenie psychiczne, upośledzenie społeczne i kalectwo. • Czy masz trudności z jedzeniem niektórych pokarmów ze względu na problemy związane z zębami, jamą ustną lub protezami? • Czy masz poczucie, że pogorszył się twój zmysł smaku ze względu na problemy związane z zębami, jamą ustną lub protezami? W odpowiedzi na każde z 49 pytań kwestionariusza OHIP respondent ma określić, jak często do- Ryc. 3: Różnica pomiędzy jakością życia zależną od stanu zdrowia jamy ustnej, mierzona przy pomocy kwestionariusza OHIP, w grupie pacjentów z nadwrażliwością zębiny i w próbie populacji ogólnej. Ryc. 4: Jakość życia zależna od stanu zdrowia jamy ustnej w grupie pacjentów z nadwrażliwością zębiny i w populacji ogólnej w zależności od płci.